Ngày 24/12/2025, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) đã thông qua Án lệ số 73/2025/AL về việc áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “Cố tình thực hiện tội phạm đến cùng”. Án lệ được Chánh án TANDTC công bố theo Quyết định số 339a/QĐ-CA ngày 25/12/2025 và chính thức được áp dụng trong xét xử kể từ ngày 01/02/2026.

Án lệ số 73/2025/AL làm rõ căn cứ áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại điểm e khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự đối với trường hợp người phạm tội không chỉ thực hiện hành vi tấn công nạn nhân mà còn tiếp tục có hành vi ngăn cản việc cứu giúp, thể hiện quyết tâm thực hiện tội phạm đến cùng. Đây là vấn đề pháp lý có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn xét xử các vụ án về tội giết người, góp phần thống nhất cách hiểu và áp dụng pháp luật đối với tình tiết tăng nặng này.

1. Nguồn của án lệ

Án lệ số 73/2025/AL được xây dựng trên cơ sở Bản án hình sự sơ thẩm số 02/2020/HS-ST ngày 08/01/2020 của Tòa án nhân dân tỉnh Cà Mau về vụ án “Giết người” đối với bị cáo Phạm Văn D. Nội dung án lệ được xác định tại đoạn 3 và đoạn 8 phần “Nhận định của Tòa án”.

2. Khái quát nội dung của án lệ

Tình huống pháp lý của án lệ được đặt ra trong trường hợp bị cáo sử dụng hung khí nguy hiểm tấn công vào vùng trọng yếu trên cơ thể bị hại khiến bị hại rơi xuống biển. Sau khi thực hiện hành vi này, bị cáo tiếp tục đe dọa những người có mặt tại hiện trường, không cho họ cứu giúp bị hại, mặc dù họ có ý định nhảy xuống biển để cứu người.

Từ tình huống trên phát sinh vấn đề pháp lý về việc liệu hành vi đe dọa, ngăn cản người khác cứu giúp bị hại sau khi đã thực hiện hành vi tấn công có được xem là biểu hiện của việc “cố tình thực hiện tội phạm đến cùng” để áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự hay không.

Án lệ xác định thế nào là cố tình thực hiện tội phạm đến cùng

2.1. Giải pháp pháp lý

Theo Án lệ số 73/2025/AL, trong trường hợp bị cáo dùng hung khí nguy hiểm tấn công vào vùng trọng yếu trên cơ thể bị hại làm bị hại rơi xuống biển, sau đó tiếp tục đe dọa người khác không cho cứu giúp bị hại thì Tòa án phải áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “Cố tình thực hiện tội phạm đến cùng” đối với bị cáo theo điểm e khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự.

Như vậy, án lệ khẳng định rằng việc xác định tình tiết “cố tình thực hiện tội phạm đến cùng” không chỉ căn cứ vào hành vi trực tiếp xâm hại tính mạng của bị hại mà còn phải xem xét toàn bộ diễn biến sau khi hành vi phạm tội được thực hiện. Nếu người phạm tội tiếp tục thực hiện các hành vi nhằm ngăn cản việc cứu chữa hoặc tạo điều kiện để hậu quả chết người xảy ra thì đây là căn cứ để áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.

2.2. Nội dung vụ án

Theo Bản án hình sự sơ thẩm số 02/2020/HS-ST ngày 08/01/2020 của Tòa án nhân dân tỉnh Cà Mau, vào khoảng 22 giờ ngày 14/3/2019, ghe biển BT 936.. TS đang neo đậu tại vùng biển tỉnh Cà Mau để các ngư phủ nghỉ ngơi. Trên ghe có 12 ngư phủ, trong đó có bị cáo Phạm Văn D, bị hại Nguyễn Văn T và anh Huỳnh Văn T4.

Trong quá trình sinh hoạt trên ghe, anh T và anh T4 xảy ra mâu thuẫn do tranh chấp việc sử dụng sạc điện thoại. Hai bên cự cãi, sau đó anh T dùng dao Thái Lan đâm anh T4 hai nhát gây xây xát nhẹ. Sau khi xuống cabin dưới, anh T4 kể lại sự việc cho Phạm Văn D và nói: “Đập chết mẹ nó cho tao”. D đồng ý, lấy một đoạn tuýp sắt dài khoảng 58 cm đi theo anh T4 về phía mũi ghe.

Khi thấy anh T và anh T4 chuẩn bị đánh nhau, Phạm Văn D đi từ phía sau, dùng hai tay cầm tuýp sắt đánh mạnh một cái vào vùng gáy của anh T khiến anh T rơi xuống biển. Thấy anh T bị nước cuốn trôi, nhiều ngư phủ trên ghe có ý định nhảy xuống cứu nhưng Phạm Văn D đã lớn tiếng đe dọa: “Thằng nào nhảy xuống tao đánh chết mẹ hết”, khiến không ai dám cứu giúp bị hại. Sau đó, mặc dù các thuyền viên tổ chức tìm kiếm nhưng không tìm thấy anh T. Đến thời điểm giải quyết vụ án vẫn chưa tìm được thi thể của nạn nhân.

Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Cà Mau truy tố Phạm Văn D về tội “Giết người” theo điểm n khoản 1 Điều 123 Bộ luật Hình sự. Tại phiên tòa, bị cáo thừa nhận toàn bộ hành vi phạm tội, trong khi người bào chữa đề nghị xem xét các tình tiết giảm nhẹ và cho rằng chưa có căn cứ pháp lý xác định bị hại đã chết. Đại diện hợp pháp của bị hại yêu cầu xử lý nghiêm bị cáo và buộc bị cáo bồi thường tổn thất tinh thần theo quy định của pháp luật.

2.3. Nhận định của Tòa án

Khi xem xét vụ án, Hội đồng xét xử nhận định có đủ căn cứ xác định Phạm Văn D đã sử dụng tuýp sắt là hung khí nguy hiểm đánh vào vùng trọng yếu trên cơ thể của bị hại, làm bị hại rơi xuống biển. Diễn biến hành vi phạm tội phù hợp với lời khai của bị cáo, lời khai của các ngư phủ có mặt trên ghe cũng như kết quả thực nghiệm điều tra. Vì vậy, có đủ cơ sở xác định hành vi của bị cáo cấu thành tội “Giết người” theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Đối với quan điểm cho rằng chưa xác định được bị hại đã chết nên chưa đủ căn cứ buộc tội, Hội đồng xét xử cho rằng hậu quả chết người trong vụ án này không làm thay đổi việc định tội danh. Hành vi của bị cáo đã thể hiện rõ ý thức tước đoạt tính mạng của bị hại thông qua việc dùng hung khí nguy hiểm đánh vào vùng gáy khiến nạn nhân rơi xuống biển, sau đó tiếp tục đe dọa không cho những người khác cứu giúp. Gia đình bị hại cũng đã thực hiện thủ tục khai tử theo quy định. Do đó, việc truy tố bị cáo về tội “Giết người” là có căn cứ.

Đáng chú ý, khi đánh giá về trách nhiệm hình sự của bị cáo, Hội đồng xét xử nhận định nguyên nhân phạm tội xuất phát từ tính chất côn đồ, coi thường pháp luật và mong muốn giải quyết mâu thuẫn bằng bạo lực. Sau khi bị hại rơi xuống biển, thay vì tạo điều kiện để người khác cứu giúp hoặc chấm dứt hành vi nguy hiểm, bị cáo lại tiếp tục đe dọa các ngư phủ nhằm ngăn cản việc cứu người. Theo Hội đồng xét xử, hành vi này thể hiện ý chí quyết tâm thực hiện hành vi phạm tội đến cùng và mong muốn hậu quả chết người xảy ra.

Trên cơ sở đó, Tòa án kết luận hành vi đe dọa không cho những người có mặt cứu giúp bị hại là hành vi cố tình thực hiện tội phạm đến cùng, vì vậy bị cáo phải chịu tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại điểm e khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự. Đồng thời, Tòa án cũng xem xét các tình tiết giảm nhẹ như thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, chưa có tiền án, tiền sự và hạn chế nhận thức pháp luật do không biết chữ để quyết định hình phạt phù hợp.

Nội dung án lệ số 73/2025/AL

3. Nội dung Án lệ

[3] Về tội danh: Vào khoảng 22 giờ ngày 14/3/2019, trên ghe biển BT 936.. TS mang tên X đang neo đậu tại tọa độ 07°01’N-104°03’E thuộc vùng biển tỉnh Cà Mau, khi biết Huỳnh Văn T4 bị Nguyễn Văn T dùng dao Thái Lan gây thương tích, Phạm Văn D bênh vực T4 nên dùng tuýp sắt đánh vào vùng gáy của T 01 cái làm cho T rơi xuống biển, đồng thời đe dọa không cho các ngư phủ trên ghe cứu vớt. Đến nay vẫn chưa tìm thấy xác của T.

[8] Về các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự: Hành vi bị cáo đe dọa không cho các ngư phủ khác cứu giúp bị hại là hành vi cố tình thực hiện tội phạm đến cùng nên bị cáo phải chịu tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại điểm e khoản 1 Điều 52 của Bộ luật Hình sự…

4. Bình luận và giá trị áp dụng của Án lệ số 73/2025/AL

Án lệ số 73/2025/AL có ý nghĩa quan trọng trong việc thống nhất cách áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “Cố tình thực hiện tội phạm đến cùng” quy định tại điểm e khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự. Thông qua án lệ này, Hội đồng Thẩm phán TANDTC đã làm rõ rằng việc xác định tình tiết tăng nặng không chỉ dựa trên hành vi trực tiếp xâm hại đến tính mạng của bị hại mà còn phải xem xét toàn bộ diễn biến của hành vi phạm tội, đặc biệt là thái độ và hành động của người phạm tội sau khi đã thực hiện hành vi tấn công.

Điểm đáng chú ý của án lệ là Hội đồng Thẩm phán không coi hành vi đe dọa người khác không được cứu giúp bị hại là một hành vi độc lập, mà đánh giá đây là sự tiếp nối của ý chí phạm tội. Sau khi dùng hung khí nguy hiểm đánh vào vùng trọng yếu khiến bị hại rơi xuống biển, bị cáo vẫn tiếp tục đe dọa những người có khả năng cứu giúp nhằm loại bỏ cơ hội sống sót của nạn nhân. Chuỗi hành vi này phản ánh rõ mong muốn để hậu quả chết người xảy ra và thể hiện quyết tâm thực hiện hành vi phạm tội đến cùng.

Theo quan điểm của Y&P, giá trị cốt lõi của Án lệ số 73/2025/AL nằm ở việc làm rõ tiêu chí nhận diện tình tiết “cố tình thực hiện tội phạm đến cùng” trên cơ sở đánh giá ý chí chủ quan của người phạm tội thông qua các hành vi khách quan diễn ra trong toàn bộ quá trình thực hiện tội phạm. Trước khi án lệ được ban hành, trong thực tiễn xét xử đã có những cách hiểu khác nhau về phạm vi áp dụng tình tiết tăng nặng này. Một số quan điểm chỉ áp dụng khi người phạm tội tiếp tục thực hiện nhiều hành vi tấn công trực tiếp đối với bị hại, trong khi những hành vi gián tiếp làm gia tăng khả năng xảy ra hậu quả, như ngăn cản việc cấp cứu hoặc cứu giúp nạn nhân, chưa được đánh giá thống nhất.

Bình luận án lệ số 73/2025/AL

Án lệ đã góp phần khắc phục sự không thống nhất nêu trên khi khẳng định rằng việc ngăn cản người khác cứu giúp bị hại cũng có thể là biểu hiện của việc cố tình thực hiện tội phạm đến cùng, nếu hành vi đó thể hiện rõ ý chí mong muốn hậu quả phạm tội xảy ra hoặc làm mất đi cơ hội ngăn chặn hậu quả.

Bên cạnh đó, án lệ cũng có ý nghĩa định hướng đối với hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ của các cơ quan tiến hành tố tụng. Để áp dụng tình tiết tăng nặng này, cơ quan tiến hành tố tụng cần chứng minh được mối liên hệ giữa hành vi ngăn cản việc cứu giúp với ý chí tiếp tục thực hiện tội phạm của người phạm tội. Việc đánh giá phải dựa trên các chứng cứ khách quan như lời khai của người làm chứng, diễn biến tại hiện trường, hành vi của bị cáo trước, trong và sau khi thực hiện tội phạm, thay vì chỉ căn cứ vào hậu quả cuối cùng của vụ án.

Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng việc áp dụng Án lệ số 73/2025/AL chỉ đặt ra đối với những vụ việc có tình tiết pháp lý tương tự, trong đó người phạm tội có những hành động tích cực nhằm ngăn cản người khác cứu giúp hoặc tiếp tục tạo điều kiện để hậu quả phạm tội xảy ra, qua đó thể hiện rõ quyết tâm thực hiện tội phạm đến cùng. Ngoài ra, việc đánh giá vẫn phải căn cứ vào toàn bộ diễn biến khách quan của vụ án và các chứng cứ được thu thập hợp pháp trong từng trường hợp cụ thể.

Xem thêm: Án lệ số 82/2025/AL: Khi nào đất là tài sản chung?